Zanim wynaleziono kompas, kursy na morzu wyznaczano głównie na podstawie obserwacji ciał niebieskich. Przez tysiące lat żeglarze odnajdywali drogę, korzystając ze słońca i gwiazd. Na półkuli północnej marynarze używali Polaris – Gwiazdy Polarnej – by określić kierunek północny i sprawnie poruszać się po wodach. Jeśli widzieli Polaris, wiedzieli, dokąd zmierzają. Choć ta metoda była praktyczna, miała jednak znaczące ograniczenia – sprawdzała się wyłącznie nocą i przy bezchmurnym niebie.
Kompas wróżbiarski
Naturalnie namagnesowana ruda żelaza, zwana magnetytem lub kamieniem magnesowym, została po raz pierwszy odkryta w rejonie dzisiejszych Chin. Gdy nie działały na nią siły grawitacji ani tarcia, obserwowano, że ustawia się w osi północ-południe. W czasach dynastii Han w Chinach, między 300 a 200 r. p.n.e., budowano kompasy, lecz wykorzystywano je nie do nawigacji, a do wróżenia.
Łatwo sobie wyobrazić, że kamień magnesowy postrzegano jako obdarzony magicznymi właściwościami, dlatego pierwsze kompasy służyły geomancji – przepowiadaniu przyszłości. Kompas był także istotny w feng shui, sztuce aranżowania przestrzeni poprzez odpowiednie ukierunkowanie elementów względem stron świata.
Pierwsze kompasy nawigacyjne
W okresie dynastii Tang (VII wiek) chińscy uczeni opracowali metodę namagnesowywania stalowych igieł przez pocieranie ich magnetytem. Zauważyli również, że igły schłodzone po rozgrzaniu i utrzymywane w kierunku północ-południe stają się magnetyczne. Te udoskonalone igły wykorzystywano w kompasach pływających (mokrych) lub zawieszano na cienkim sztyfcie albo jedwabnej nici (kompasy suche). Dzięki mobilności świetnie nadawały się do nawigacji.
Europejscy marynarze
Około XIV wieku magnetyczne kompasy zaczęły pojawiać się w Europie i na Bliskim Wschodzie. Część historyków uważa, że Europejczycy samodzielnie skonstruowali magnetyczne kompasy na bazie rudy żelaza kilka stuleci po Chińczykach, jednak większość jest zdania, że to Chińczycy przekazali swoją wiedzę muzułmanom, a ci zapoznali z nią Europejczyków.
W każdym przypadku pojawienie się kompasu było przełomem w żegludze, która dotąd opierała się na słońcu i gwiazdach. Dzięki kompasowi możliwe stały się podróże morskie przez cały rok, a nie tylko w sprzyjających warunkach.
Era wielkich odkryć
Kiedy kompas trafił w ręce europejskich żeglarzy, mogli oni wypływać na otwarte morza, z dala od lądu. Kompas stał się kluczem do ery wielkich odkryć – czasów światowej eksploracji prowadzonej przez Europejczyków pomiędzy XV a XVIII wiekiem.
W tym okresie nawigatorzy i kupcy wytyczali morskie szlaki do Chin, Japonii i na wyspy Indonezyjskie, rozwijając handel jedwabiem, herbatą i przyprawami. To również czas, gdy konkwistadorzy hiszpańscy napotykali cywilizacje Azteków i Inków w Ameryce Środkowej i Południowej, a odkrywcy poznawali bogactwa naturalne Ameryki Północnej. Wzrost żeglugi i rozbudowa szlaków handlowych, możliwy dzięki kompasowi, doprowadziły do europejskiej kolonizacji Ameryk.
Magnetyczna krucjata
W XVI wieku kompasy i mapy stały się niezbędnym wyposażeniem statków na morzu. Nawet wtedy żeglarze zauważali, że ich kompasy zachowują się dziwnie – widzieli Gwiazdę Polarną, lecz igła kompasu nie zawsze była z nią zgodna i nie zawsze wskazywała dokładnie północ.
Już w XV wieku nawigatorzy zaczęli rozumieć, że igła kompasu nie wskazuje bezpośrednio Bieguna Północnego, lecz miejsce położone w pobliżu – w Europie igły odchylały się nieco na wschód od rzeczywistej północy. Brytyjscy żeglarze, by rozwiązać ten problem, zaczęli używać kompasów południkowych, gdzie północ na tarczy kompasu i „igła północna” pokrywały się, gdy statek przepływał przez pewien punkt w Kornwalii.
Naukowcy zaczęli się zastanawiać, co jest przyczyną tych odchyleń, zwanych „deklinacją magnetyczną”.
W latach 30. XIX wieku brytyjscy uczeni rozpoczęli tzw. Magnetyczną Krucjatę – podróżowali po świecie, by mierzyć odchylenia magnetyczne. Badania te miały pomóc w żegludze, ale również pozwolić zrozumieć, dlaczego pole magnetyczne Ziemi zmienia się w czasie i przestrzeni.
Udoskonalenia techniczne
Na przestrzeni wieków kompas magnetyczny przeszedł wiele ulepszeń technicznych. Wiele z nich powstało w Wielkiej Brytanii, której potęga morska wymagała niezawodnych narzędzi nawigacyjnych.
Już w XIII wieku igłę kompasu montowano na sztyfcie osadzonym na dnie miski kompasowej. Początkowo oznaczano tylko północ i południe, z czasem dodano pozostałe 30 głównych kierunków, które znamy dzisiaj.
Róża wiatrów
32 kierunki na róży wiatrów pierwotnie oznaczały wiatry i służyły żeglarzom w nawigacji. Obejmowały osiem głównych wiatrów, osiem półwiatrów i szesnaście ćwierćwiatrów. Wszystkie 32 kierunki, ich stopnie i nazwy można zobaczyć tutaj.
Na wczesnych różach wiatrów osiem głównych wiatrów oznaczano inicjałem ponad linią z nazwą, podobnie jak dzisiaj: N (north), E (east), S (south), W (west). Późniejsze róże, z czasów portugalskich odkryć i Kolumba, ukazywały fleur-de-lys zamiast litery T (tramontana – północny wiatr) wskazującej północ, a krzyż zamiast litery L (levante) wskazującej wschód, symbolizując kierunek Ziemi Świętej.
Flavio Gioja (działał ok. 1302), włoski pilot morski, uznawany jest za twórcę doskonałego kompasu żeglarskiego – zawiesił igłę kompasu nad motywem fleur-de-lys, który wskazywał północ. Umieścił również igłę w niewielkim pudełku z szklanym wieczkiem.
Współczesny kompas wypełniony cieczą
W przeciwieństwie do kompasów suchych, które łatwo ulegały zakłóceniom przez wstrząsy i drgania, kompasom wypełnionym cieczą doskwierały przecieki i trudności w naprawie. Przełom nastąpił dopiero w 1862 roku, gdy skonstruowano pierwszy kompas cieczowy wyposażony w system miechów, kompensujących zmiany objętości cieczy i zapobiegających przeciekom. Dzięki tym usprawnieniom kompasy cieczowe wyparły suche pod koniec XIX wieku.
W 1936 roku Tuomas Vohlonen z Finlandii wynalazł i opatentował pierwszy skuteczny przenośny kompas cieczowy przeznaczony do użytku indywidualnego.
Kompas Dalvey
Kompasy Dalvey są cenione na całym świecie – nasza marka to synonim jakości i rzetelności. Pierwszy kompas Dalvey Voyager wprowadziliśmy ponad 30 lat temu i od tamtej pory nieustannie go udoskonalamy. Dziś Voyager Compass to uznana klasyka wzornictwa, wykonana z najwyższej jakości materiałów, z dbałością o detale: lśniąca, precyzyjnie wykonana stalowa obudowa, wyrafinowane zdobienia na tarczy, ramce i głowicy oraz kompas z płynem, ustalający kierunek z zegarkową precyzją. Najnowsze modele Voyager posiadają lśniące wnętrze wieczka – idealne miejsce na osobiste inskrypcje i inspirujące sentencje: „Podążaj śmiało w kierunku swoich marzeń”.
Z biegiem lat oferta poszerzyła się o Grand Voyager Compass– większego, bardziej reprezentacyjnego kuzyna Voyagera z okienkiem typu „half-hunter” w wieczku oraz głębokimi zdobieniami wnętrza. Presentation Grand Voyager umieszczony jest w efektownym pudełku pokrytym lakierem fortepianowym, doskonale nadającym się na wyjątkowe okazje: chrzciny, ukończenie studiów, śluby, rocznice czy przejście na emeryturę.
Voyager Expedition Flaskłączy naszą wiedzę z zakresu produkcji piersiówek i kompasów, tworząc zachwycający, niezawodny towarzysz podróży i wypraw w plenerze. Imponujący moduł kompasu z głęboko grawerowaną ramką idealnie wkomponowany jest w korpus piersiówki – szczególnie popularny jako prezent dla drużby lub na osiemnaste i dwudzieste pierwsze urodziny.
Powiązane artykuły:
Historia Kompasu
How to use a compass Step-by-Step?
Jak działa kompas?
